رونق دادن به نماز مساجد

رونق دادن به نماز مساجد

 با توجه به اين كه قرآن مسجد را براى عبادت خداوند قرار داده است (سوره حج آيه 25) از چه راهى مى توان مردم را براى اقامه نماز صبح و حضور در نماز جماعت، ترغيب نمود تا مساجد از رونق بيشترى برخوردار شود

 همانطور كه اشاره شد نماز خواندن در مسجد بر مكان ديگر ترجيح دارد (سوره نساء آيه 108) براى ترغيب و تشويق مردم و حضور آنان در مسجد و اقامه نمازها بويژه نماز صبح اجراى امورى لازم است; از جمله:

 1. بازگو كردن اهميت نماز جماعت; چنان كه خداوند مى فرمايد: «واَقيموا الصَّلوةَ وءاتوا الزَّكوةَ واركَعوا مَعَ الرّ كِعين ;(بقره،43) نماز را اقامه كنيد و زكات بپردازيد و (نمازتان) با ركوع كنندگان، ركوع كنيد.» كه مقصود از «واركَعوا مَعَ الرّ كِعين»، شركت در نماز جماعت نيز مى باشد.^[1] و در روايتى در اين باره مى خوانيم: اگر يك نفر به امام جماعت اقتدا كند هر ركعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز دارد و اگر دو نفر اقتدا كنند، هر ركعتى ثواب ششصد نماز دارد... و هر چه بيشتر شوند، ثواب نمازشان بيشتر مى شود تا به ده نفر برسند و عدّه آنان كه از ده گذشت، اگر تمام آسمان ها كاغذ و درياها مركب و درخت ها قلم و جن و انس و ملائكه نويسنده شوند، نمى توانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند!^[2]

 2. پخش كردن اذان از بلندگوى مساجد، به خصوص پخش اذان صبح; (البته با ملاحظات خاص)

 3. داشتن امام جماعت درمساجد، به خصوص رعايت حضور به موقع امام در مساجد و رعايت كردن وقت و حوصله نمازگزاران;

 4. اجراى برنامه هاى متنوع در مساجد و رعايت كردن نظم و انضباط در آغاز و پايان آنها و...^[3].

 

---

[1]. مجمع البيان، علامه طبرسى، ج 1، ص 215، ذيل آيه 43 سوره بقره.

[2]. بحارالانوار، ج 85، ص 14.

[3]. ر.ك: امام خمينى; آداب نماز، عباس عزيزى، تفسير و پيام آيات نماز; سازمان مركز اولياء و مربيان، نماز در سيماى خانواده.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

شيوه هاى ترويج نماز

شيوه هاى ترويج نماز

 آيا در قرآن كريم راه هاى كاربردى ترويج نماز در منزل، آموزشگاه، مساجد، پادگان ها، بازار، روستاها، دواير دولتى و... بيان شده است؟ در صورت مثبت بودن، لطفاً با استفاده از آيات قرآن مستدل بيان فرماييد؟

 بعضى از شيوه هاى ترويج نماز عبارتند از:

1. شيوه تبليغ عملى; قرآن در اين زمينه مى فرمايد: (يـأيّها الّذين ءامنوا لم تقولون ما لاتفعلون * كبر مقتا...)^[1]; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چرا چيزى مى گوييد كه انجام نمى دهيد؟ نزد خدا سخت ناپسند است كه چيزى را بگوييد و انجام ندهيد.

و در جاى ديگر مى فرمايد: (أتأمرون النّاس بالبرّ و تنسون أنفسكم...)^[2]; آيا مردم را به نيكى فرمان مى دهيد و خود را فراموش مى كنيد با اين كه شما كتاب ]خدا[ را مى خوانيد؟ آيا ]هيچ [نمى انديشيد؟

  در روايات آمده است: امام صادق(عليه السلام) فرمود: (كونوا دعاة الناس بغير ألسنتكم ليروا منكم الورع و الإجتهاد و الصلاة و الخير فإنّ ذلك داعية); مردم را با غير از زبان هاى تان دعوت كنيد ]به سوى دين[ تا اين كه مشاهده كنند از شما تقوا و اجتهاد و نماز و خير و نيكى را، پس اين است (چهار چيز) دعوت ]واقعى مردم به دين[.

2. شيوه تبليغ گروهى: بايد براى تبليغ از روش و شيوه گروهى بهره جست، به ويژه در مورد نماز كه اگر به صورت جماعت برگزار شود، اثرش هزاران برابر بيشتر از نماز فرادا است، لذا قرآن كريم براى همين اهميت مى فرمايد:

   (و اركعى مع الرَّكعين)^[3]; ]اى مريم[ با ركوع كنندگان ركوع نما. مفسران در تفسير اين آيه شريف گفته اند: اين آيه به «نماز جماعت» اشاره مى كند و... .

3. از طريق ابزار پيام رسانى و ارتباط جمعى، نداى دعوت الهى (نماز) را به گوش بندگانش مى توان رساند. قرآن در اين زمينه مى فرمايد: (يـأيّها الّذين ءامنوا إذا نودى للصّلوة مِن يوم الجمعة فاسعوا إلى ذكر اللّه...)^[4]; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چون براى نماز جمعه ندا در داده شد، به سوى ذكر خدا بشتابيد. در اين آيه شريف مى فهماند كه بهره درست از «اذان»، مى تواند نيروى شگرفى در پيام رسانى و رساندن احكام الهى به گوش جهانيان باشد; از واژه «نودى» ترويج عمومى به نماز استفاده مى شود.

4. ترويج تشكيلاتى و سازمان يافته نماز; قرآن كريم مى فرمايد: (و اضرب لهم مّثلا أصحـب القرية إذجآءها المرسلون * إذ أرسلنآ إليهم اثنين فكذّبوهما فعزّزنا بثالث فقالوا إنّآ إليكم مّرسلون)^[5]; ]داستان [مردم آن شهرى را كه رسولان بدان جا آمدند، براى آنان مَثَل زن; آنگاه كه دو تن سوى آنان فرستاديم ]ولى[ آن دو را دروغ گو پنداشتند، تا با ]فرستاده [سومين ]آنان را[ تأييد كرديم، سپس ]رسولان [گفتند: ما به سوى شما به پيامبرى فرستاده شده ايم. برپايه اين آيه شريف بايد با سازماندهى در تبليغ و ترويج نماز بكوشيم و اگر با يك يا دو نفر ممكن نمى شود با افراد بيشترى اقدام كنيم.

5. با زبان روز سخن گفتن: در برنامه هاى دينى و ترويج آن، بايد از هر روش درستى بهره برد و درخور فهم مردم و با زبان آنان سخن گفت; چنان كه قرآن كريم مى فرمايد: (و مآ أرسلنا مِن رّسول إلاّ بلسان قومه ليبيّن لهم)^[6]; و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش نفرستاديم تا ]حقايق را[براى آنان بيان كند. اين آيه شريف مى فهماند كه براى ترويج دين بايد با هر ملتى به زبان خودشان صحبت كرد و به تبيين و روشن گرى و تعليم و تربيت آنها پرداخت، كه استفاده از شيوه هاى مختلف در جذب مردم در مساجد و معرفى و اقامه نماز نيز يكى از آنهاست.

6. خداوند بيش از توان مردم بر آنها تكليف نكرده است; چنان كه قرآن كريم مى فرمايد: (لايكلّف اللّه نفسا إلاّ وسعها)^[7]; خداوند هيچ كس را جز به قدر توانايى اش تكليف نمى كند. پس بايد به ظرفيت و توانايى افراد نگريست و در عمل به دستورهاى دينى از افراط و تفريط پرهيز كرد، تا باعث «زدگى» و «خستگى» نشود. در حال خستگى نمازهاى مستحبى و دعا را نبايد خواند و تنها به واجبات بسنده كرد وگرنه دل زدگى به بار مى آورد و موجب مى شود تا واجبات هم ترك شود.

 

---

[1]. صف، آيه2.

[2]. بقره، آيه44.

[3]. آل عمران، آيه43.

[4]. جمعه، آيه9.

[5]. يس، آيه13ـ14.

[6]. ابراهيم، آيه4.

[7]. بقره، آيه286.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

 

تشويق به نماز

تشويق به نماز

 كسى كه براثر تنبلى نماز نخواند ،ولى در عين حال قيامت را قبول داشته باشد، براى ارشاد او چه بايد كرد؟ برخورد قرآن با چنين افرادى چگونه است؟

 بهترين راه جذب افراد به نماز، تشويق عملى است; تشويق عملى مانند خواندن نماز در اول وقت، تهيه هديه و كتاب هاى مفيد در اين زمينه،^[1] طرح دوستى و گسترش رابطه با انسان هاى مقيد به نماز و در صورت امكان، كم كردن و حتى قطع رابطه با انسان هايى كه نماز نمى خوانند و در صورت نياز، نماز خواندن در ديد چنين افرادى (براى تشويق آنان به نماز) و... .

 در كنار تشويق عملى مى توان از تشويق زبانى نيز بهره برد. تشويق زبانى مانند: بازگو كردن اهميت و جايگاه نماز در آيات^[2] و روايات، ذكر داستان هايى از نماز گزاران و ترك كنندگان نماز، به خصوص براى جذب سنين پايين به سوى نماز.(در اين زمينه كتاب هايى موجود است.)يادآورى معاد و قيامت، برزخ ، بهشت و جهنمو... .^[3]

چنان كه به فرموده قرآن، وقتى از جهنميّان مى پرسند چه چيز شما را جهنمى كرد، پاسخ مى دهند ما نمازگزار نبوديم.(مدثر،42ـ43) در جاى ديگر كسانى كه نماز را تباه ساخته اند را مورد نكوهش قرار مى دهد.(مريم،59) در جاى ديگر كسانى را كه نسبت به نماز سهل انگارى مى كنند سخت سرزنش مى كند.(ماعون،4ـ5)

 

---

[1]. مانند قرائتى، يكصد و چهارده نكته درباره نماز و پرتوى از نماز.

[2]. مانند آيات 45، 110، 153، 238 و 277 بقره و آيات 103 و 143 سوره نساء و...

[3]. كتاب هايى چون: علامه مجلسى، حق اليقين، كه به فارسى و در يك مجلد چاپ شده است; شيخ عباس قمى، منازل الآخرة،در اين زمينه مفيد است.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

راه هاى جذب جوانان به نماز

راه هاى جذب جوانان به نماز

راه كارهاى عملى افزايش گرايش نوجوانان و جوانان به نماز و دلايل گريز برخى از جوانان از نماز بيان كنيد.

  راه هاى جذب جوانان به نماز و آگاهانيدن آنها نسبت به فلسفه، ارزش و اهميّت آن، بسيار متنوع و متناسب با شرايط فردى و اجتماعى جوانان است، ولى عمده راه هاى تعميق گرايش هاى آنها به مسائل معنوى و نماز، در سه مورد ذيل خلاصه مى شود:

۱. بالا بردن سطح آگاهى و شناخت آنها درباره نماز; اين كار مى تواند با استفاده از شيوه هاى تشويق، اهداى كتاب هاى مناسب و تأييد شده و جذّاب، برگزارى مسابقات، جلسات آموزش ـ تفريحى، اردو و غير اينها انجام شود.

 2. ارائه الگوى مناسب از سوى والدين، مربّيان و دوستان; اين الگو مى تواند اهميّت دادن به نماز اول وقت، حضور در مساجد و نماز جماعت، مطالعه كتاب هايى درباره اهميت نماز و بازگو كردن آن و كارهايى اين چنينى باشد. مسئله ارائه الگو در راه تبليغ از اهميت فراوانى برخوردار است. از الگوهاى بسيار قابل توجه دعوت به كار خير با عمل كردن به آن است; چنان كه امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: (كونوا دعاة الناس بغير السنتكم);^[1] شما به رفتار و كردارتان دين را تبليغ كنيد و نه تنها با زبانتان.

  3.مشاوره با كارشناسان دينى و تبليغى، به ويژه در موارد خاص، مفيد و در برخى مواقع لازم است.

عوامل مهم بى ميلى برخى جوانان به نماز، ناآگاهى از حقيقت نماز و فلسفه آن و برخوردهاى نامناسب والدين و برخى مربيان است. نادانى نسبت به اهميت نماز بستر مناسبى را براى انحراف هاى بعدى به وجود مى آورد. تحقير و برخوردهاى نامناسب با جوانان در بى رغبتى آنها به نماز دخالت بسيارى دارد.

 

---

[1]. بحارالانوار، ج7، ص303; سيدمصطفى حسينى دشتى، معارف و معاريف، ج3، ص474 و 475، مدخل تبليغ.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

عوامل مؤثر بر ايجاد علاقه به نماز

عوامل مؤثر بر ايجاد علاقه به نماز

  با توجه به اين كه خداوند در قرآن بارها بندگان را به عبادت او سفارش كرده^[1] عوامل مؤثر براى علاقه فرد به عباداتى همچون نماز، روزه و نيايش به درگاه خدا چيست؟

 شكى نيست كه عبادت نقش مؤثرى در هدايت آدمى دارد به گونه اى كه قرآن يكى از از هدف هاى بعثت پيامبران را عبادت خداوند مى داند.(سوره نحل، آيه 36) براى اين كه اجراى عبادت ها جنبه عادت پيدا نكند و علاقه انسان به معنويات استمرار داشته باشد و حتى افزون گردد، شايسته است نكاتى چند مورد توجه قرار گيرد:

 شناخت عوامل ايجاد علاقه به معنويات در انسان، از مهم ترين و مؤثرترين نكات در اين زمينه است. ره پويان اين راه، عوامل را به دو قسمت باطنى و خارجى تقسيم كرده اند. عوامل باطنى عبارتند از: حضور قلب، تفهّم، تعظيم، هيبت، رجا و حيا. در حضور قلب، دو چيز شرط شده است:

 1. اهتمام به اين كه دنيا حقير است;

 ۲. ايمان و تصديق به اين كه آخرت، خير و باقى است چنان كه خداوند مى فرمايد: «قُل مَتـعُ الدُّنيا قَليلٌ والأخِرَةُ خَيرٌ لِمَنِ اتَّقى ;(نساء،77) بگو سرمايه زندگى دنيا ناچيز است و سراى آخرت براى كسى كه پرهيزكار باشد بهتر است.»

  3. توجه به اين كه نماز، وسيله رسيدن به سراى جاويد است (معارج، 34 و 35). براى برخوردارى از حضور قلب، تمركز فكر و سپردن دل به خدا و عادت دادن قلب به مناجات، توصيه شده است.

  «تفهّم» آن است كه انسان به هنگام اداى الفاظ بفهمد كه چه مى گويد و با چه كسى حرف مى زند; «تعظيم»، اين است كه بعد از شناخت خداى بزرگ به عظمت او پى برده، در مقابلش خاضع و خاشع باشد و خود را بشناسد كه موجودى سراسر نيازمند و تحت تسخير او قرار دارد; «هيبت»، در مقابل قدرت خدا و نفوذ مشيت او است; «رجا» به جهت لطف و كرم خدا مى باشد و «حيا» براى تقصير در عبادت خدا و علم به عاجز بودن از قيام به تعظيم حقِ خدا است.

  برخى از عوامل خارجى عبارتند از: محبت به دنيا، شنيدن و ديدن صحنه هاى شبهه دار، خوردن لقمه مشكوك، كم رنگ شدن ارزش ها و فضايل اخلاقى، اجرا نكردن امر به معروف و نهى از منكر و... .

عوامل ديگر مانند: ريا، عجب، غيبت و... نيز تأثير فراوان دارد.

خداوند متعال مى فرمايد: مردانى هستند كه تجارت و خريد و فروش، آن ها را از ياد خدا و به پا داشتن نماز و دادن زكات باز نمى دارد...(نور، آيه37) و... .

امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد: (إنّ احبّ الاعمال إلى الله ماداوم عليه العبد و إن قلّ); محبوب ترين اعمال نزد خدا چيزى است كه بنده بر آن مداومت داشته باشد; هر چند كم باشد.^[2]

هم چنين رعايت كردن مجموع اين نكته ها، نشاط، پويايى و حركت به سوى كمال و قرب الهى را بر اثر عبادات و معنويات به انسان عطا مى كند.^[3]

 

---

[1]. مانند سوره بقره، آيه 21 / انعام آيه 102 / حجر آيه 99 و...

[2]. بحارالانوار، ج71، ص219.

[3]. ر.ك: فيض كاشانى، محجة البيضاء، ج1، ص366ـ375; قرائتى، پرتوى از اسرار نماز، ص15ـ44; مصباح يزدى، معارف قرآن، ج1/2، ص23ـ26 و 394ـ434.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

امر به معروف در تشويق به نماز

امر به معروف در تشويق به نماز

 برادرى دارم كه 16 سال دارد و مادرم درباره تكاليف شرعى او سخت گيرى مى كند و او را از رفتن به مكان هاى بازى هاى رايانه اى كه محيطى ناسالم است، نهى مى كند. برادرم نمازهايش را اول وقت نمى خواند، ولى نماز مى خواند. آيا با نبود امكانات تفريحى، نتيجه سخت گيرى، ايجاد عقده و لجاجت در شخصيت انسان نيست؟

خداوند متعال مى فرمايد: (يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ...)^[1]; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خودتان و كسانتان را از آتشى كه سوختِ آن، مردم و سنگ هاست، حفظ كنيد... . پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد: آنها ]خانواده[ را امر به معروف و نهى از منكر كنيد; اگر از شما پذيرفتند، آنها را از آتش دوزخ حفظ كرده ايد و اگر نپذيرفتند، وظيفه خود را انجام داده ايد.^[2]

اگر سخت گيرى در واجبات و انجام دادن تكاليف شرعى، مانند نماز باشد، مفيد نيز هست، ولى سخت گيرى، تنها با تنبيه و سرزنش نيست. بايد از راه هاى تشويق و ترغيب نيز استفاده كرد. به طور قطع اگر از شيوه هاى متنوعِ تعليم و تربيتِ صحيح استفاده شود، بسيار ثمربخش خواهد بود.

 شما مى توانيد با تشويق معقول، برادرتان را به نماز اول وقت وادار كرده، از رفتن او به محيط هايى ـ كه در آلوده بودن آنها ترديدى نيست ـ جلوگيرى كنيد و در حد توان، امكانات ورزشى و تفريحى را به صورت جايزه براى او تهيه كرده، او را در محيط خانواده سرگرم كنيد; افزون بر اين شما مى توانيد از طريق كسانى كه قدرت تأثيرگذارى مثبت بر شخصيت برادرتان دارند، عمل كنيد و حتى اگر لازم شد، معلم اخلاق و عقايد دينى براى او بگيريد; هم چنين مشاوره با متخصصان امور تربيتى در مراكز مختلف، مانند: آموزش و پرورش و... بسيار مفيد است.^[3]

 

---

[1]. تحريم، آيه6.

[2]. حويزى، نورالثقلين، ج5، ص372.

[3]. ر.ك: همان، تفسير نمونه، ج24، ص286 ـ 294.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

ترغيب به نماز اوّل وقت

ترغيب به نماز اوّل وقت

 الف) چه كنم نمازها به ويژه نماز صبحم را در اول وقت بخوانم؟ ب) براى اهميت بخشيدن به نماز فرزندانى كه نسبت به آن سهل انگارند چه راه هايى وجود دارد؟

الف) يكى از واجباتى كه در دين اسلام بسيار اهميت دارد، نماز است. نماز يك وظيفه ثابت و معين و يك دستور انضباطى است كه روح توجه به پروردگار را در انسان زنده مى كند: (فَأَقِيمُوا الصَّلَوةَ إِنَّ الصَّلَوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَـبًا مَّوْقُوتًا)^[1]; نَماز را ]به صورت معمول[ انجام دهيد، زيرا نماز وظيفه ثابت و معينى براى مؤمنان است. نماز، مظهر پيوند با خدا و ارتباط با اوست; به همين دليل از همه عبادت ها برتر و بالاتر است. مؤمنان ارزش بسيارى براى اصل نماز و زمان برگزارى آن قائلند:(انعام، آيه92) و سهل انگارى در نماز، به ويژه در اوقات اوليه آن ممكن است زيان هايى در پى داشته باشد(ماعون، آيه4 ـ 5). كسانى كه نه ارزشى براى نماز قائلند و نه به اوقاتش اهميتى مى دهند، نماز را از وقت فضيلت خود تأخير مى اندازند. تجربه نشان داده كه اگر مسايل تربيتى تحت انضباط و شرايط معين قرار نگيرد، عده اى آن را به دست فراموشى مى سپارند و اساس آن به كلى متزلزل مى گردد. اين گونه مسائل حتماً بايد در زمان معين و با انضباط دقيق قرار گيرد، تا هيچ كسى براى ترك آن عذر و بهانه اى نداشته باشد، لذا براى اين كه به اين مشكلات دچار نشويم شايسته است خود را مقيد كنيم به اين كه حتماً نمازها را در آغاز وقت بخوانيم.

 امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: هر گاه نماز در اول وقت بالا رود، سفيد و درخشان به سوى صاحبش باز مى گردد و به او خطاب مى كند: از من مواظبت نمودى خدا تو را حفظ كند و هر گاه در غير وقت خود و بدون شرايط بالا برود، سياه و تاريك به سوى صاحبش باز مى گردد و به او مى گويد: مرا تباه ساختى، خدا تو را نابود كند!^[2]

امام صادق(عليه السلام) نيز مى فرمايد: هر گاه نمازگزار نماز صبح را با طلوع فجر به جاى آورد دو مرتبه براى او نوشته مى شود، هم فرشته صبح و هم فرشته شب مى نويسد ]نماز صبح را فرشته روز و فرشته شب هر دو مشاهده مى كنند![^[3]

ب) درباره نمازخوان كردن فرزندان دو مرحله توصيه شده است:

 ۱. بيان كردن ارزش و آثار نماز و نيز بازگو كردن آثار زشت ترك نماز.

 2. ارائه الگوهاى عملى از سوى والدين، بزرگ ترها، هم كلاسى ها و... كه اين مهم ترين مرحله است. بهترين راه براى نمازخوان كردن فرزندان، ارائه الگوى عملى به آنهاست و اين مهم اتفاق نخواهد افتاد، مگر آن كه خود بزرگ ترها با كردار و عملشان لذت نماز خواندن را در جان فرزند رسوخ دهند; وقتى فرزند ببيند پدر و مادر در اول وقت هر روز نماز مى خواند، وقتى ببيند هم كلاسى ها در مدرسه وضو گرفته و به نماز مى ايستند، وقتى ببيند در مساجد و نماز جمعه ها مردم با عشق و شور وصف ناپذير به نماز مى ايستند، وقتى ببيند فضاى جامعه فضاى نماز است، خود به خود او هم اهل نماز مى شود و بدون اين كه به او گفته شود خودش به نماز مى ايستد، لذا تشويق عملى مانند تهيه هديه، بردن پارك و تفريح، طرح دوستى و گسترش رابطه با انسان هاى مقيد به نماز و... از عواملى است كه مى تواند به اين مهم كمك نمايد.

 در پايان شايسته است بگوييم: ترك نماز يا سهل انگارى در آن در افراد، به خصوص در بين نوجوانان وجوانان علت هايى دارد كه او را به روى نياوردن به نماز يا ترك آن مى كشاند. اين علت ها ممكن است سستى عقيده به معاد يا خداشناسى و يا تأثير منفى دوستان ناباب او باشد; هم چنين احتمال دارد مشكلات مادى و سرخوردگى روحى، چنين مشكلى را آفريده باشد. دوست شدن و گفتوگو با چنين فردى و گوش دادن به درد دل او و سخنانش، كليد حل اين مشكلات را به دست ما مى دهد. بعد از شناخت مشكلات مى توان با افراد متخصص در اين زمينه مشورت كرد.

 تشويق افراد به امور عبادى اصل است، مگر اين كه چاره اى جز استفاده از روش توبيخ نباشد.

 

---

[1]. نساء، آيه103.

[2]. كلينى، اصول كافى، ج3، ص286.

[3]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج1، ص373; براى آگاهى بيشتر ر.ك: امام خمينى، آداب نماز، ص111 ـ 113; عباس عزيزى، جامع آيات و احاديث موضوعى نماز، ج1، ص312 ـ 349; همان، تفسير نمونه، ج5، ص342 ـ 347; ج4، ص103 ـ 106; همان، ج27، ص357 ـ 364.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز