اخلاص در نيت

 راه هاى رسيدن به خلوص كدامند؟

 «اخلاص» ضد «ريا» است. براى رسيدن به مقام اخلاص در دو مرحله بايد تلاش كرد: يكى از نظر فكر و انديشه، ديگرى در مقام عمل. ريشه «ريا» حبّ دنيا و فراموشى آخرت و انديشه نكردن در پاداش هاى الهى و تأمّل نكردن در آفت هاى دنياپرستى است. آبشخورِ صفتِ رذيله «ريا» نفاق و دو رويى است; امام صادق(عليه السلام)فرمود: (الرياء شجرة لاتثمر إلاّالشرك الخفى و أصلها النفاق); ريا و ظاهرسازى درختى است كه ميوه اى جز شرك خفى ندارد و اصل و ريشه آن نفاق است.[1]

 بنابراين علاج ريا بى ارتباط با علاج نفاق نيست. يكى از راه هاى علاج ريا، توجه به آثار و عقوبات آن است كه مى تواند مانع به وجود آمدن و رشد اين صفت زشت شود. قرآن در آيات متعددى به نكوهش رياكار مى پردازد و او را بى بهره و زيان كار معرفى مى كند: بقره، آيه264; نساء، آيه38 و 142; انفال، آيه47 و ماعون، آيه6و7.

   روايات نيز چهره اى زشت از رياكار ترسيم كرده اند و به شدت سرزنش نموده اند. پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)فرمود: رياكار در قيامت با چهار نام صدا زده مى شود: اى كافر! اى فاجر! اى حيله گر! اى زيان كار! عملت نابود شد و اجرت باطل گشت! پاداش خود را از كسى بخواه كه عملت را براى او انجام دادى![2]

 از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) سؤال مى شود: نجات در چيست؟ آن حضرت فرمود: در اين است كه شخص از عملى كه براى عبادتِ خدا انجام مى دهد، مردم را در نظر نگيرد.[3]

  توجّه به اسباب و انگيزه هاى ريا مى تواند در دفع صفت ناپسند ريا مؤثر باشد. عامل اصلى ريا دوست داشتن ستايش و گريز از نكوهش مردم و طمع به مال و منافع آنان است. اگر كسى بداند كه چيزى زيان آور است، هيچ گاه آن را دوست نخواهد داشت. توجه به اين كه ريا چه زيان هايى براى انسان به دنبال خواهد داشت و چگونه صفا و پاكى او را از بين خواهد برد و او را از توفيق در اين دنيا و قرب و منزلت در پيشگاه خدا محروم خواهد ساخت، نيز توجه به اندك بودن متاع دنيا و زوال پذير بودن آن و دائمى بودن پاداش الهى و نعمت هاى اخروى و هم چنين توجه به اين كه انسان رياكار هميشه در حال اضطراب و تشويش است (چون به دست آوردن رضايت و خشنودى مردم بسيار دشوار است ـ اگر نگوييم ناممكن است ـ و نيز ترس و واهمه رياكار از فاش شدن اسرار و برملا شدن نيات) مى تواند در نجات انسان رياكار از بلاى «ريا» مؤثر باشد.

  توجه به نشانه هاى «ريا» انسان را از وجود چنين صفتى و زوال آن با خبر مى كند. اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمود: سه نشانه براى شناسايى رياكار وجود دارد: وقتى مردم او را مى بينند، به نشاط مى آيد و اگر تنها و دور از چشم مردم باشد، كسل و بى حال مى شود و دوست دارد كه او را در تمام كارهايش ستايش كنند.[4]

 قرآن مجيد (اسراء، آيه84) و روايات اسلامى، به كم تر چيزى به اندازه اخلاص نيت اهميت داده اند; تا آن جا كه آن را عامل اصلى پيروزى در دنيا و آخرت شمرده اند. اصولاً از نظر اسلام هر عمل عبادى بدون اخلاص نيت بى ارزش است. براى پاك و خالص گردانيدن اخلاص، بهترين راه برطرف كردن موانع آن است. اخلاصْ موانع و آفات آشكار و نهان دارد; برخى بسيارى قوى و خطرناك و برخى ضعيف تر است. مهم ترين مانع اخلاص، رياكارى است; شيطان به وسوسه هاى خود و آلوده كردن عمل انسان به ريا از راه هاى گوناگون و بسيار پيچيده، خلوص را از عمل انسان مى گيرد.

  يكى ديگر از موانع، هواى نفس است كه سرچشمه اخلاص را تيره مى سازد; حضرت على(عليه السلام)مى فرمايد: چگونه توانايى بر اخلاص دارد كسى كه هواى نفس بر او غالب است.[5]

هم چنين براى خلوص داشتن در عبادت، بايد دامنه آرزوهاى دور و دراز را جمع نمود; حضرت على(عليه السلام)مى فرمايد: (قلِّل الامال تخلص لك الاعمال)[6].

  پس از تفكر در فوايد و آثار و بركات اخلاص و كارهايى كه از روى خلوص نيت انجام مى گيرد، بايد در مقام عمل به تمرين پرداخت و با سعى و تلاش، از كارهايى كه به اخلاص نيت صدمه مى زند، پرهيز نمود و كارهايى را كه در خلوص نيت نقش دارند، انجام داد.[7]

 

[1]. شيخ عباس قمى، سفينة البحار، مادّه «رئى»; ر.ك: نساء، آيه142.

[2]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج1، ص69.

[3]. همان، محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، ح6790، ص1018.

[4]. همان، ح6809، ص1020.

[5]. غرر الحكم، ج2، ص553، حديث شماره 4.

[6]. همان، حديث شماره 2906; ناصر مكارم شيرازى، اخلاق در قرآن، ج1، ص279.

[7]. ابن فهد حامى، عدة الداعى، ص226; محمد مهدى نراقى، جامع السعادات، ج3، ص413.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز