نماز اوّل وقت

نماز اوّل وقت

 آيا در قرآن، از خواندن نماز اوّل وقت، سخن به ميان آمده است؟

۱. (وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ)^[1]; تفسير معروف آيه، اين است كه مراد از محافظت بر نماز، محافظت بر وقت نماز است.^[2]

2. (رِجَالٌ لاَّتُلْهِيهِم تَجَـرَة وَلاَبَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَوةِ)^[3]; مردانى كه نه تجارت و نه معامله آنها را از ياد خداوند و بر پا داشتن نماز غافل نمى كند. در روايت آمده: آنها تاجرانى هستند كه تجارت و بيع، آنان را از ياد خداوند غافل نمى سازد، هنگامى كه وقت داخل مى شود حق آن را ادا مى كنند.^[4]

3. (فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ أَضَاعُوا الصَّلَوةَ)^[5]; آنگاه از پى ايشان كسانى آمده اند كه نماز را تباه ساخته اند. از امام صادق(عليه السلام)روايت شده: مراد از ضايع كردن نماز، تأخير از وقتش است، نه ترك كردن نماز.^[6]

4. (فَوَيلٌ لِّلمُصَلِّينَ*الَّذِينَ هُم عَن صَلاَتِهِم سَاهُونَ)^[7]; پس واى بر نمازگزارانى كه از نمازشان غافلند! حضرت على(عليه السلام)مى فرمايند: ايشان غافل و بى توجه به اوقات نماز هستند.^[8]

 

  اگر براى خواندن نماز اول وقت صبر كنم كلاسم دير مى شود، آيا نماز خود را بخوانم يا به مدرسه بروم؟

  قرآن مى فرمايد: (حَـفِظُوا عَلَى الصَّلَوَ تِ وَالصَّلَوةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَـنِتِينَ)^[9]; در انجام دادن همه نمازها ]به خصوص [نماز وسطى ]نماز ظهر[ كوشا باشيد! و از روى خضوع و اطاعت براى خدا به پا خيزيد.

بعضى از مفسران اين آيه را دليلى بر خواندن نماز در اول وقت مى دانند. از نظر فقها نماز در اول وقت مستحب است; امّا به دليل مشكلى نظير: دير رسيدن به مدرسه يا منتظر بودن ديگران و... مى توان نماز را با تأخير خواند.^[10]

 

 آيا خداوند، كسى كه نمازش را بخواند، روزه نگيرد و به پيامبران ايمان نياورد، دوست دارد؟

 كسى كه به خدا ايمان مى آورد بايد بر همه حرف هاى او گوش بدهد. اگر ما واقعاً به خدا اعتقاد داريم و مى دانيم كه همه فرمان هاى او درست و حكيمانه است، دليلى ندارد كه از بعضى از فرمان هايش اطاعت كنيم و از بعضى دستورهايش سرپيچى كنيم. قرآن كريم كسانى را كه فقط بخشى از احكام خدا را مى پذيرند اعتراض مى كند و مى فرمايد: (أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَـبِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْض)^[11]; چرا به برخى احكام ايمان مى آوريد و به برخى كفر مىورزيد. بنابراين كسى كه نماز مى خواند بايد روزه هم بگيرد.

 

---

[1]. انعام، آيه92.

[2]. علاّمه طباطبائى، الميزان، ج7، ص289.

[3]. نور، آيه37.

[4]. همان، تفسير نمونه، ج14، ص486.

[5]. مريم، آيه59.

[6]. همان، الميزان، ج14، ص80.

[7]. ماعون، آيه4ـ5.

[8]. محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمة، ج2، ص1643.

[9]. بقره، آيه238.

[10]. ر.ك: سيد حسين موسوى راد لاهيجى، نماز از ديدگاه قرآن و حديث; همان، تفسير نمونه، ج2، ص205.

[11]. بقره، آيه85.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

گوش دادن به قرآن هنگام نماز

گوش دادن به قرآن هنگام نماز

 آيا هنگام خواندن نماز مى توانيم به تلاوت قرآن گوش بدهيم، تا به اين وسيله كم تر متوجه ديگران شويم!؟

گرچه گوش دادن به تلاوت قرآن خوب و داراى ثواب است، ولى هنگام خواندن نماز بهتر است انسان با خشوع، قلب خود را متوجه خداوند بزرگ كند; چنان كه خداوند متعال مى فرمايد: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاَتِهِمْ خَـشِعُونَ)^[1]; به راستى كه مؤمنان رستگار شدند، همانان كه در نمازشان فروتنند.

 

---

[1]. مؤمنون، آيه1ـ2.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

سيماى نمازگزاران واقعى

سيماى نمازگزاران واقعى

سيماى نمازگزاران واقعى از ديدگاه قرآن، كدام است؟

 خداوند در سوره معارج آيه هاى 19 تا 21 انسان را حريص و بى تاب و بخيل معرفى مى كند، ولى نمازگزاران را استثنا مى كند; يعنى نمازگزاران آن سه صفت را ندارند و به فرموده امام باقر(عليه السلام) خداوند پس از آن كه نمازگزاران را از دارندگان اين صفات استثنا مى كند، شروع به توصيف آنان به بهترين اعمال شان مى نمايد كه عبارتند از:

1. پيوسته نماز را به جا مى آورند: (الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ دَآئِمُون)^[1].

2. در اموال شان حق معلومى براى محرومان و تقاضا كننده گان وجود دارد: (وَ الَّذِينَ فِى أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ * لِّلسَّآئِلِ وَ الْمَحْرُوم)^[2].

 3. به روز جزا ايمان دارند: (وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّين)^[3].

 4. از عذاب پروردگارشان بيمناكند:(وَ الَّذِينَ هُم مِّنْ عَذَابِ رَبِّهِم مُّشْفِقُون)^[4].

 5. خود را از بى عفّتى حفظ مى كنند: (وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَـفِظُون)^[5].

 ۶. در امانت خيانت نمى كنند.

  7. پيمان خود را رعايت مى كنند: (وَ الَّذِينَ هُمْ لاَِمَـنَـتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رَ عُون)^[6].

 ۸. براى اداى شهادت حق قيام مى كنند: (وَ الَّذِينَ هُم بِشَهَـدَ تِهِمْ قَآئـِمُون)^[7].

 9. حافظ آداب و شرائط نمازهاى شان هستند: (وَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ يُحَافِظُون)^[8]

۱۰.خشوع در نماز: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُون * الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاَتِهِمْ خَـشِعُونَ)^[9]; مؤمنان رستگار شدند آنها كه در نمازشان خشوع دارند.

 ۱۱.پاك و منزه بودن از فحشا و منكر: (إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَ الْمُنكَرِ)^[10]; نماز ]انسان را [از زشتى ها و گناه باز مى دارد.

 12. سهل انگارى نكردن در نماز: (فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَن صَلاَتِهِمْ سَاهُونَ)^[11]; پس واى بر نماز گزارانى كه در نماز خود سهل انگارى مى كنند.

 گذشته از موارد و نشانه هاى ياد شده، نمازگزار واقعى مؤمن و متّقى نيز هست; بنابراين، سيماى نمازگزار واقعى با سيماى مؤمن واقعى مشترك است.^[12]

 در پايان يادآور مى شويم عده اى از مفسران معتقدند صفات فوق، صفات افرادى است كه حرص و بى تابى ندارند و شايسته هستند.^[13]

 

---

[1]. معارج،آيه23.

[2]. همان، آيه24ـ25.

[3]. همان، آيه26.

[4]. همان، آيه27.

[5]. همان، آيه29.

[6]. همان، آيه32.

[7]. همان، آيه33.

[8]. همان، آيه34 / ر.ك: تفسير برهان، ج5، ص384; حويزى، نورالثقلين، ج5، ص415; عباس عزيزى، تفسير و پيام آيات نماز، ص143ـ162.

[9]. مؤمنون، آيه1ـ2.

[10]. عنكبوت، آيه45.

[11]. ماعون، آيه4ـ5.

[12]. براى آگاهى از سيماى مؤمنان و متقيان ر.ك: معارج، آيه19ـ35 و مؤمنون، آيه1ـ11 و نهج البلاغه، خطبه 192 (صفات متقين).

[13]. ر.ك: همان، تفسير نمونه، ج27، ص26ـ40.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

معناى به ياد خدا بودن در نماز

معناى به ياد خدا بودن در نماز

در نماز به ياد خدا بودن به چه معنا است؟ در نماز به چه امورى مجازيم فكركنيم؟ اگر فقط معناى نماز را به خاطر آوريم براى ياد خدا بودن كافى است؟

 انسان در نماز بايد همواره به ياد خداوند باشد و از آن جا كه در نماز، با خداوند متعال سخن مى گويد، بايد با توجه به معنا و محتواى نماز، حضور قلب داشته باشد و از افكارى كه باعث غفلت از ياد خدا و مانع عبوديت خالصانه درگاه خداوند مى شود بپرهيزد و به اين وسيله دل و قلبش آرام مى گيرد: (أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَــِنُّ الْقُلُوبُ;...)^[1]; آگاه باش كه با ياد خدا دل ها آرامش مى يابد.

  با انديشه در اهميت و آثار نماز، كنترل افكار خود ترك گناه، آشنايى با فلسفه نماز، انتخاب محل و مكان مناسب براى نماز، انديشه در عظمت خداوند متعال و ... قبل از شروع نماز، مى توان به لذت هاى معنوى نماز، دست يافت.^[2] پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: هر كس با معرفت نماز بخواند، بخشيده مى شود.^[3]

 

---

[1]. رعد،آيه28.

[2]. ر.ك: همان، ج14، ص204.

[3]. ر.ك: علامه مجلسى، بحار الانوار، ج79، ص207.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

عدم رضايت از اعمال

عدم رضايت از اعمال

  هميشه بعد از اتمام نمازم راضى نيستم و احساس مى كنم كه ممكن است خداوند آن را نپذيرد; البته از لطف و فضل خداوند هم هيچ گاه نااميد نيستم. لطفاً در اين زمينه مرا راهنمايى كنيد؟

  يكى از صفات خوب مؤمنان كه در جاهاى متعددى از قرآن به آن اشاره شده است صفت «خوف و رجاء» است; به اين معنا كه مؤمنان در عين ترس از عظمت خداوند اميد به رحمت او نيز دارند. غلبه خوف بر اميد، انسان را به يأس و سستى مى كشاند و غلبه رجاء و طمع، انسان را به غرور و غفلت وامى دارد و اين هر دو دشمن حركت تكاملى انسان در مسير او به سوى خدا است; از اين رو است كه در آيه 16 سوره سجده، بر داشتن هر دو صفت خوف و رجاء اشاره شده است:

(تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ مِمَّا رَزَقْنَـهُمْ يُنفِقُونَ)^[1]; پهلوهاى شان از بسترها در دل شب دور مى شوند ]بپا مى خيزند و رو به درگاه خدا مى آورند[ پروردگار خود را با بيم و اميد مى خوانند و از آن چه به آنها روزى داده ايم، انفاق مى كنند.^[2]

از آن چه بيان شد روشن مى شود كه داشتن صفت خوف و رجاء بسيار نيكو است، ولى نمازگزار بايد آن چه باعث قبولى و صحت نماز است، به دست آورد و نمازش را به بهترين وجه اقامه كند، سپس به لطف خداوند اميدوار باشد.پيش از اين به شرايط قبولى نماز اشاره شد.

 

---

[1]. سجده،آيه16.

[2]. ر.ك، همان، تفسير نمونه، ج17، ص146; همان، ج18، ص251.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

قرآن و ترك نماز در حال مستى

قرآن و ترك نماز در حال مستى

  آيه 43 سوره نساء مى فرمايد هنگام نماز در حالت مستى نباشيد، مى خواستم درباره اين آيه و چگونگى نزول آن توضيح دهيد.

 خداوند متعال مى فرمايد: اى كسانى كه ايمان آورده ايد در حالى كه مست هستيد به نماز نزديك نشويد تا بدانيد چه مى گوييد...(نساء، آيه43).

  منظورآيه اين است: افرادى كه در حالت مستى هستند نمى توانند مشغول اداى فريضه نماز شوند و نماز آنها در اين حال باطل است. فلسفه آن هم روشن است، زيرا نماز گفتوگوى بنده و راز و نياز او با خداست و بايد در نهايت هوشيارى انجام گردد و افراد مست از اين مرحله دور و بيگانه اند.

 اسلام براى اجراى بسيارى از احكام خود از روش تدريجى استفاده كرده; مانند تحريم مشروبات الكلى كه در چند مرحله بيان نموده است; نخست آن را با عنوان يك نوشيدنى نامطلوب و نقطه مقابل «رزقاً حسناً»(نحل، آيه67) سپس در صورتى كه مستى آن در حال نماز باشد، جلوگيرى كرده (آيه فوق) و بعد سود و زيان هاى آن را با هم مقايسه نموده و غلبه زيان هاى آن، بيان شده است(بقره، آيه219) و در مرحله آخر باصراحت و قاطعيت از آن نهى كرده است(مائده، آيه90).

اصولا براى ريشه كن ساختن يك مفسده اجتماعى و اخلاقى كه محيط به طور عميق به آن آلوده شده است راهى بهتر از اين روش نيست كه افراد را به تدريج آماده كنند و سپس حكم نهايى اعلام گردد. افزون بر آن از آيه شريف نيز مى توان استفاده كرد كه بهتر است در حالت كسالت و كمى توجه نيز انسان نماز نخواند، زيرا حالت فوق به صورت ضعيفى در او وجود دارد و شايد به همين جهت است كه در روايتى از امام باقر(عليه السلام) نقل شده است: در حالتى كه كسل يا چرت آلود يا سنگين هستيد، مشغول نماز نشويد، زيرا خداوند مؤمنان را از نماز خواندن در حال مستى نهى كرده است.^[1]

 

---

[1]. تفسير نمونه، ج3، ص395.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

نمونه هايى از الگوهاى رفتارى امام على(عليه السلام)

نمونه هايى از الگوهاى رفتارى امام على(عليه السلام)

  آيا اين كه گفته شده: «در حالت نماز تيرى را از پاى اميرالمؤمنين على(عليه السلام) بيرون آوردند و حضرت متوجه آن نشدند»، صحيح است؟ آيا اين مطلب با هبه كردن ايشان در حال ركوع نماز (مائده، 55) منافات ندارد، چرا كه اوّلى بر اوج توجه ايشان به خداوند متعال دلالت مى كند و دوّمى بر يك عمل نسبتاً مادى دلالت دارد؟ توضيح دهيد.

 روزى اميرمؤمنان على(عليه السلام) در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) مشغول نماز بود كه فقيرى از در مسجد وارد شد و تقاضاى كمك كرد، اما كسى به او كمك نكرد. مرد فقير دست به دعا برداشت و گفت: خدايا تو شاهد باش كه من در مسجد رسول خدا(صلى الله عليه وآله) تقاضاى كمك كردم، امّا كسى پاسخم را نداد. در اين هنگام، على(عليه السلام) كه در حال ركوع نماز بود، با انگشت به انگشترى خود اشاره نمود و از او خواست كه نزديك بيايد و انگشترى را بردارد. آن مرد جلو آمده و حضرت انگشتر خود را به او بخشيد. اندكى پس از اين ماجرا، اين آيات بر پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) نازل شد: (انّما وليّكم اللّه و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكوة و هم راكعون * و من يتولّ اللّه و رسوله و الذين آمنوا فانّ حزب اللّه هم الغالبون)^[1]; ولى امر شما تنها خدا و رسول و مؤمنانى هستند كه نماز را به پا داشته و به فقيران در حال ركوع زكات مى دهند و هر كس كه ولى و فرمانرواى او، خدا و رسول و اهل ايمانند (پيروز است) كه تنها لشكر خدا (در دو عالم) فاتح و غالب خواهند بود. در آيه مذكور علايم و نشانه هايى ذكر شده كه برحسب آنها و روايات و با توجه به لفظ «إنَّما» تنها بر اميرمؤمنان على(عليه السلام) قابل انطباق است.^[2] آن چه در پرسش اشاره شده شبهه اى است كه اولين بار از سوى فخررازى براى انكار فضيلت اميرالمؤمنين على(عليه السلام)مطرح شده كه جواب آن روشن است، زيرا:

 ۱. شنيدن صداى سائل و كمك به او، توجه به غيرخدا و خويشتن يا امور مادّى نيست كه با حضور قلب منافات داشته باشد، بلكه آن هم در واقع توجه به خداست. قلب پاك حضرت على(عليه السلام) در برابر سائلان حسّاس بود و به نداى آنها پاسخ مى گفت. آن حضرت با اين كار، عبادتى را با عبادت ديگر آميخت و در حال نماز زكات داد كه هر دو براى خدا و در راه او بود، چون قبل از آن كه انفاق و صدقه به دست سائل برسد، به دست خدا مى رسد. در آيه 104 سوره توبه مى فرمايد: (أَلَمْ يَعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يأْخُذُ الصَّدَقَـتِ); آيا نمى دانستند كه فقط خداوند توبه را از بندگانش مى پذيرد و صدقات را مى گيرد. اگر توجه به سائل، نشانه غفلت و بى خبرى از ذكر خدا بود، نبايد به عنوان يك صفت والا و با ارزش فوق العاده روى آن تكيه شود، در حالى كه آيه 55 سوره مائده آن را به يك فضيلت و صفت والا براى ولىّ خدا ذكر مى كند.^[3]

 2. عرفا در سير انسان كامل مى گويند: سير انسان كامل در چهار سفر رخ مى دهد:

الف)سفر انسان از خود به خدا.

ب)سفر انسان همراه خدا در خدا (شناخت خدا).

 ج)سفر انسان همراه خدا به خلق خدا.

 د)سفر انسان همراه خدا در ميان خلق خدا براى نجات خلق خدا

 اولين سفر انسان، به سوى خداست، تا انسان از خدا جدا باشد همه حرف ها پوچ است. وقتى انسان به ذكر خدا رسيد و خدا را شناخت و الهى شد و يك لحظه هم از خدا غافل نشد، آن گاه به سوى خلق خدا باز مى گردد; چنين انسانى براى نجات خلق خدا، در ميان خلق خدا حركت مى كند و براى نزديك كردن انسان ها به خدا كوشش مى كند.^[4]

 وقتى انجذاب كامل شد، شخص در عين اين كه مشغول به خداست، مشغول به ماورا هم هست; يعنى آن چنان توجه به خدايش كامل است كه در حال، تمام عالَم را مى بيند (نه فقط اطرافش را) لذا آن حالتى كه در وقت نماز تير از بدن حضرت كشيدند و متوجه نشد، ناقص تر (و مرتبه اش پايين تر) از آن حالتى است كه در حال نماز توجه به فقير دارد; نه اين كه در اين جا از خدا غفلت كرده باشد و به فقير توجه كرده باشد، بلكه آن چنان توجه به خدايش كامل است كه در آن حال تمام عالَم را مى بيند; از آن جمله است فقيرى را كه درخواست كمك كرده است.^[5]

۳ـ با توجه به اين آيه شريف (مائده، آيه55) در مقام مدح و بيان ويژگى هاى ولى خدا و پيشواى مسلمانان است و كمك به فقير در حال نماز را يك فضيلت و ويژگى ذكر مى كند، معلوم مى شود كه على(عليه السلام) موقعى كه توجه به سائل نموده و اشاره كرده كه انگشتر را از دست او بيرون آورد، توجه به خدا هم داشته و از حضور قلب او هيچ كاسته نشده است، زيرا اگر هنگام توجه به فقير از خدا غافل شده باشد، فضيلت و ويژگى او به شمار نمى آيد، چون هر كس مى تواند در حال نماز از توجه به خدا منصرف شود و متوجه خلق خدا شود، در حالى كه در آيه اين كار را يكى از ويژگى هاى ولىّ خدا به حساب آورده كه در ديگران اين ويژگى وجود ندارد. بنابراين آيه مى خواهد مقام بالاترى را براى امام ثابت كند و آن مقام «جمع الجمع» است.^[6]

توضيح: توجه كردن در آن واحد به چند موضوع مختلف از قدرت بشر عادى خارج است; يعنى اگر بخواهد قلب خود را مشغول عملى نمايد، در همان حال نمى تواند به مطلب ديگر نيز مشغول باشد، ولى اين قدرت در خداوند متعال هست و در آنِ واحد مى تواند به هزاران و ميليون ها نوع كلام و فعل توجه داشته باشد. در دعاى جوشن كبير آمده است: يا من لايشغله سمع عن سمع، يا من لايمنعه فعل عن فعل، يا من لايلهيه قول عن قول;اى خدايى كه ترا شنيدن اين، مانع از شنيدن آن نيست و هيچ كارى مانع از كار ديگر نيست و هيچ سخنى مزاحم سخن ديگر نمى باشد... . و در دعاى ماه رجب مى خوانيم: لكل مسئلة منك سمع حاضر و جواب عتيد; براى هر درخواستى گوش شنوا و جواب حاضر، مهيّا دارى.

از آيات و روايات استفاده مى شود كه خداوند مقام «جمع الجمع» را به حجة و ولىّ خود داده است; به همين جهت است كه معصومين(عليه السلام) در آن واحد مى توانند به ميليون ها سلام و اظهار حاجت مردم توجه نمايند، اين مقام موهبتى الهى است كه ثابت كننده منصب ولايت تكوينى امام است و با داشتن چنين مقام و قدرتى است كه اداره امور آفرينش و سرپرستى عوالم خلقت براى آنها ممكن و مقدور است.

 به همين جهت است كه مولى على(عليه السلام) در آن واحد مى تواند دو كار انجام دهد; هم توجه به خدا داشته باشد و هم توجه به خلق و اين از ويژگى هاى ولىّ خداست كه افراد ديگر قادر بر اين كار نيستند.

 

---

[1]. مائده،آيه55 و 56.

[2]. ر.ك: تفسير الميزان، ج 6، مائده، 55 و 56; علامه طبرسى، مجمع البيان، ج3، ص324.

[3]. ناصر مكارم شيرازى، پيام قرآن، ج 9، ص 211 ـ 212.

[4]. شهيد مطهرى، انسان كامل، ص97 ـ 98; صدرالدين محمّد شيرازى، الحكمة المتعاليه، ج1، ص13 ـ 14.

[5]. شهيدمطهرى، امامت و رهبرى، ص181.

[6]. ر.ك: ابوالفضل نبوى، امراى هستى، ص104 ـ 112.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

راه به دست آوردن خشوع و حضورقلب درنماز

راه به دست آوردن خشوع و حضورقلب درنماز

 براى حضور ذهنو كمال دقت در نماز وجلوگيرى از حواس پرتى چه بايد كرد؟

خداوند در آيه 2 سوره مؤمنون مى فرمايد: ]مؤمنان[ كسانى ]هستند[ كه در نمازشان خاشع اند.

بنابراين، خشوع در نماز علامت ايمان است نه نماز خواندن. براى تحصيل خشوع و حضور قلب در نماز، امور ذيل توصيه شده است:

۱. انديشه در اهميت و آثار نماز;

 اگر گوهر گران بها و يا يك انگشتر، به ارزش چندين هزار تومان را گم كنيم تا مدتى آشفته خاطر مى شويم و شب ها خوابمان نمى برد; اين در حالى است كه دو ركعت نمازى را كه به همه دنيا و لذت هاى آن مى ارزد، از دست مى دهيم و ناراحت نمى شويم.! پس در مرحله اول بايد در اهميت و آثار ارزش مند نماز بينديشيم تا پى ببريم با اين نمازهاى فاقد حال و توجه و حضور قلب، خود را از چه فوايد و بركاتى محروم ساخته ايم.! قرآن كريم، كسالت در نماز و بى ميلى به اين فريضه الهى را از اوصاف منافقان برشمرده، درباره آنان مى فرمايد: ...و چون به نماز مى ايستند با حال بى ميلى نماز مى گزارند و براى مردم ريا مى كنند و جز اندكى ياد خدا نمى كنند.^[1]

۲. كنترل افكار خود قبل از شروع نماز;

براى تحصيل اين امر به مسايل ذيل توجه بايد كرد:

 الف) تمركز حواس و پرهيز از امورى كه ذهن را به خود مشغول مى دارد و باعث پراكندگى و مشوش شدن آن مى گردد.

 ب) انتخاب محل و مكان مناسب براى نماز و ساير عبادت ها; به همين جهت، نماز خواندن در برابر اشيايى كه ذهن را به خود مشغول مى دارد، مانند: درهاى باز، محل عبور و مرور مردم، مقابل آيينه و عكس و... مكروه است و هر قدر آن محل، از زرق و برق و تشريفات خالى باشد، براى حضور قلب سودمندتر است.

  ج) انجام دادن مستحبات نماز و آداب مخصوص آن.

 د) مراقبت و تمرين و استمرار امور يادشده.^[2]

 بنابراين هنگام نماز بايد توجه خود را به خدا معطوف سازد، براى چند دقيقه در محل نماز، خود را از غير خدا فارغ كند، دل را از افكار و خيال هاى واهى خالى سازد و با متمركزساختن حواس خود و فراموش كردن گرايش هاى دنيايى، براى داشتن حضور قلب تلاش كند; البته با تفكر و پشيمانى در اثر از دست دادن منافع معنوى نماز و جبران زيان و خسارت هاى گذشته، اين مهم بهتر حاصل مى شود.

۳. انديشه در عظمت خداوند;

  وقتى انسان در برابر هم نوع خود قرار مى گيرد، مواظب رفتار و حواس خويش است. وقتى باور كرديم كه در حضور خدا هستيم و خداوند از روى لطف به ما اجازه داده در حضور او بايستيم و با او سخن گوييم و به درد دل و مناجات با او بپردازيم، آيا جا دارد از او غافل شويم؟ به همين جهت طبق روايتى خداوند مى فرمايد: كسى كه نماز مى خواند، ولى دل به نماز نمى سپرد، آيا نمى ترسد كه او را به صورت الاغ مسخ كنم؟ يعنى، غفلت و بى توجهى در نماز آن قدر زشت است كه مبتلاى به آن مستحق اين است كه به صورت حيوانى مسخ شود.

 4.تفكر در معانى كلمات نماز;

هنگام نماز سعى كنيم، معانى جمله هايى را كه بر زبان جارى مى كنيم، تصور كنيم و در آنها بينديشيم و با تأمل نماز بخوانيم; به طورى كه اگر قبلاً در يك دقيقه، يك ركعت مى خوانديم، اينك يك ركعت را در دو دقيقه بخوانيم و اين براى كسى كه مى خواهد به حضور خدا برود وقت زيادى نيست.

5. امام سجاد(عليه السلام) مى فرمايد: وقتى نماز مى خوانى فرض كن ]در آستانه مرگ هستى و[ آخرين نمازت را مى خوانى. اگر انسان بداند، از عمرش تنها به اندازه خواندن چند ركعت نماز باقى مانده است، حواسش را جمع مى كند و تلاش مى كند نمازش را بهتر و شايسته تر به جا آورد و از كاستى هايش توبه كند. حال كه ما نمى دانيم عمرمان تا كى باقى است، فرض كنيم اين آخرين نمازى است كه به جا مى آوريم. چنين تصورى باعث مى شود در برابر شيطان مقاومت كنيم و او را از خود برانيم و از لحظه ها و دقايقى كه در نماز سپرى مى كنيم، بهره شايان ببريم.

  . سعى كنيم دعاهايى را كه براى قبل از شروع نماز و نيز بعد از نماز وارد شده، بخوانيم. كسى كه به مجرد گفتن: السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته از جاى برمى خيزد و به دنبال كارش مى رود، گويا تا حال نزد خدا زندانى بود و انتظار مى كشيد هرچه زودتر درِ زندان و قفس گشوده شود تا خود را نجات دهد; پس لازم است بعد از نماز، انسان دست به دعا بلند كرده، براى خود و ديگران دعا كند.^[3]

   7. توجه به وضو، دعاى آن و نيز به اذان و اقامه كه در حقيقت تبيين و مرور گذرا بر فلسفه و چرايى نماز است.

 

 الف) چه كنيم كه نماز به خودى خود يكى از واجبات زندگى ما به شمار آيد، نه اين كه تلقين كنيم كه نماز بخوانيم؟ ب) چگونه با نماز خواندن مى توان از گناه جلوگيرى كرد؟

  الف) گرايش به زيبايى يكى از گرايش ها و تمايلاتى است كه در انسان ها وجود دارد. نماز يكى از زيباترين پديده هاى هستى است كه اهل معرفت با شناخت زيبايى آن و اهميت دادن به آداب ظاهرى و باطنى نماز، با تمام وجود، زيبايى و لذت آن را يافته اند; به گونه اى كه نماز روشنى چشمشان بوده و سبب معراج شان به سوى محبوب است.^[4] بنابراين در مرحله اولْ شناخت اهميت و جايگاه نماز و آگاهى از نياز به آن و آگاهى از زيبايى هايش، اهميت فوق العاده اى در كشش و اشتياق دايمى به نماز دارد. پس از آن توجه به آثار و بركات نماز، پى آمدهاى زيان بار سستى در نماز كه پيش از اين به آنها پرداختيم^[5] و پيدا كردن راه لذت بردن از خواندن نماز، تا اندازه بسيارى انسان را به هم صحبتى با خدا سوق مى دهد. در ذيل به برخى از آنها به طور اجمال اشاره مى كنيم:

  . تغيير در انگيزه عبادت; انگيزه هاى گرايش به عبادت سه چيز است: ترس، اميد و محبت: (وَ فِى الاَْخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَ نٌ)^[6]; و در آخرت، عذاب شديد است يا مغفرت و رضاى الهى. توده مردم از ترس جهنم يا به شوق بهشت، خداوند متعال را عبادت مى كنند، ليكن انسان هايى كه معرفت كامل به ذات اقدس الهى دارند، بر پايه محبت و عشق، خدا را مى پرستند، زيرا خداى متعال را جميل على الاطلاق مى دانند و دل هايشان مجذوب او مى شود.

 . محافظت بر نماز: (حَـفِظُوا عَلَى الصَّلَوَ تِ وَالصَّلَوةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَـنِتِينَ)^[7]; در انجام همه نمازها و ]به خصوص[ نماز وسطى (نماز ظهر) كوشا باشيد و از روى خضوع و اطاعت، براى خدا بپاخيزيد. حفظ نماز به چند عامل بستگى دارد: الف) انسان كوشش كند كه نماز را در وقت فضيلتش بخواند.

   ب) صحيح به جاى آوردن نماز كه مقدمات و مقارنات و ساير امور آن درست و مطابق دستور شرع باشد و نماز را تباه نسازد كه در قرآن كريم عقوبت شديدى براى تضييع نماز بيان شده است(مريم، آيه59).

  3. حضور قلب در نماز با انديشه در عظمت خداوند، كنترل افكار خود قبل از شروع نماز، تأمل در معناى جملاتى كه مى خوانيم و...^[8].

 پ) دربحث بازدارندگى نماز،  به راه هاى جلوگيرى نماز از گناه اشاره شد.

 

---

[1]. نساء،آيه142.

[2]. ر.ك: همان، تفسير نمونه، ج14 ص204.

[3]. محمد تقى مصباح يزدى، راهيان كوى دوست،  ص77 ـ 88; جهت آگاهى بيشتر در اين زمينه ر.ك: محمد بديعى، حضور قلب در نماز از ديدگاه عالمان ربّانى و عارفان الهى; شهيد دستغيب، صلاة الخاشعين.

[4]. ر.ك: امام خمينى، آداب نماز،  ص2.

[5]. ر.ك: همين فصل شماره هاى 5 و 6 و 7.

[6]. حديد،آيه4.

[7]. بقره،آيه238.

[8]. جهت آگاهى بيشتر ر.ك: محمد تقى مصباح يزدى، راهيان كوى دوست، ص77 ـ 88; محمد بديعى، حضور قلب در نماز...; شهيد دستغيب، صلاة الخاشعين.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

معناى محافظت بر نماز

معناى محافظت بر نماز

با توجه به آيه 9 مؤمنون، محافظت بر نماز به چه معنا است؟

 مراد از محافظت بر نماز، حفظ آداب و شرايط و اركان و خصوصيات آن است; آدابى كه ظاهر نماز را از آن چه مايه فساد است حفظ كند و نيز روح نماز را كه حضور قلب است، تقويت نمايد و هم موانع اخلاقى را كه سدّ راه قبول آن است، از بين ببرد.^[1]

 

---

[1]. ر.ك: همان، تفسير نمونه، ج25، ص39; ج14، ص201.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

شرايط قبولى نماز

شرايط قبولى نماز

  كدام يك از آيات، به شرايط قبولى نماز اشاره دارد؟

 عبادت ها، به طور اعم، غير از شرايط صحت، شرايط «قبول» و «كمال» هم دارد; يعنى وقتى از شرايط صحت فقهى برخوردار است موجب رفع عقاب خواهد شد، امّا همين عبادت صحيح آن گاه موجب رشد معنوى و قرب الهى مى شود كه داراى شرايط قبولى نيز باشد. بنابراين يك عبادت گاهى صحيح است، اما رشدآور نيست; يعنى مى تواند ما را از كيفر برهاند، ولى ما را محبوب خدا نمى سازد. اساس شرايط قبول نماز توجه قلبى به نماز و حضور قلب هنگام نماز است كه توجه قلبى روح براى اعمال خارجى است. هر مقدار كه نمازگزار حضور قلب داشته باشد، نمازش را خداوند مى پذيرد، لذا گفته شده با نوافل نماز خودتان را كامل كنيد.

 تقوا و پرهيزكارى يكى ديگر از شرايط قبولى نماز و اعمال ديگر است; خداوند مى فرمايد: (قُلْ أَنفِقُواْ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ إِنَّكُمْ كُنتُمْ قَوْمًا فَـسِقِينَ)^[1]; بگو انفاق كنيد; خواه از روى ميل باشد يا اكراه، هرگز از شما پذيرفته نمى شود، زيرا شما قوم فاسقى بوديد. و نيز مى فرمايد: (...إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ)^[2]; ... خدا تنها از پرهيزكاران مى پذيرد.^[3] برخى از چيزها مانع قبولى نماز است; مانند: ندادن زكات و حقوق واجب، حسد، كبر، غيبت كردن، خوردن مال حرام، شراب خوارى و... .

 

---

[1]. توبه،آيه53.

[2]. مائده،آيه27.

[3]. سيد محمدكاظم يزدى، عروة الوثقى،  ج1، ص612ـ613.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز