جمع ميان دو نماز

جمع ميان دو نماز

با توجه به اين كه شيعيان معمولا نماز را در سه وعده (صبح، ظهر و مغرب) به جا مى آورند، آيا براى اين كار مستندات قرآنى وجود دارد؟ علت جدا جدا نماز خواندن اهل سنت چيست؟

 گرچه خواندن نماز در پنج نوبت (ظهر، عصر، مغرب، عشاء و صبح) امرى مستحب و بهره مندى از ثواب اول وقت و فضيلت وقت خاص را به دنبال دارد; ولى خواندن نماز در سه وعده نيز با آيات قرآن كريم تعارض ندارد.

 اصولاً آياتى كه به اوقات نماز اشاره دارد در هيچ كدام به جزئيات به طور كامل و پنج وعده بودن تصريح نشده است. خداوند متعال مى فرمايد: «اَقِمِ الصَّلوةَ لِدُلوكِ الشَّمسِ اِلى غَسَقِ الَّيلِ وقُرءانَ الفَجرِ اِنَّ قُرءانَ الفَجرِ كانَ مَشهودا; (اسراء،78) نماز را از زوال خورشيد تا نهايت تاريكى شب ]نيمه شب[ بر پادار، و همچنين قرآن فجر ]نماز صبح[ را، چرا كه قرآن فجر مورد مشاهده ]فرشتگان شب و روز[ است.»^[1]

 در جايى ديگر مى فرمايد: «واَقِمِ الصَّلوةَ طَرَفَىِ النَّهارِ وزُلَفـًا مِنَ الَّيلِ اِنَّ الحَسَنـتِ يُذهِبنَ السَّيِّـاتِ ذلِكَ ذِكرى لِلذّاكِرين; (هود،114) نماز را در دو طرف روز و اوائل شب برپادار، چرا كه حسنات، سيئات ]و آثار آن هارا[ بر طرف مى سازند، اين تذكرى است براى آن هاكه اهل تذكرند.»^[2] بنابراين، در آيات مذكور كه درباره اوقات نماز مى باشد، به پنج وعده بودن نماز، تصريحى نشده است، تا با سنت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) (نماز در سه وعده) تعارضى داشته باشد. ترديدى نيست كه جزئيات اوقات نمازهاى پنجگانه، در قرآن بيان نشده; بلكه بيان جزئيات و شرح آن به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امامان معصوم(عليهم السلام) سپرده شده است; به همين جهت آيات قرآن در كنار رواياتى كه از آن بزرگواران به دست ما مى رسد، زمان نمازهاى پنج گانه را به طور دقيق مشخص مى كند چنان كه امام صادق(عليه السلام) در ذيل آيه 78 سوره اسراء مى فرمايد: «خداوند ]در آيه مذكور[ چهار نماز را واجب كرده، در قسمتى از زمان كه ابتداء آن اول ظهر و انتهايش نصف شب است، دو نماز از ظهر تا غروب و دو نماز از اول غروب آفتاب تا نصف شب كه هر كدام يكى از قبل از ديگرى است.»^[3] و فقها و مجتهدان براساس آيات و روايات موجود، زمان و اوقات نمازها را بيان مى كنند.^[4] در منابع اهل تسنن هم خواندن نمازهاى پنج گانه در سه وعده مورد تأييد قرار گرفته است.^[5]

 دليل ما بر جواز جمع ميان دو نماز، احاديثى است كه از پيشواى ششم حضرت امام صادق(عليه السلام)^[6] نقل شده است، ولى بايد توجه داشت كه نه تنها محدثان شيعه، بلكه محدثان اهل سنت نيز روايات مربوط به جواز جمع ميان نمازها را ـ حتى مواقعى كه عذرى در پيش نيست ـ از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) نقل كرده اند.

امروزه نيز در بين شيعيان، افرادى هستند كه به استحباب عمل كرده، نمازها را جداگانه مى خوانند، ولى وضع زندگى طورى است كه براى همه مراعات اين استحباب موجب مشقت شده است و چه بسا سبب مى شود كه گروهى از انجام اصل نماز سرباز زنند، در اين موقع با الهام گرفتن از راهنمايى خود پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى توان براى مراعات «اهم» مسئله تفريق را ترك نمود; چنان كه بسيارى از فقهاى اهل تسنن همين نظر را دارند، ولى به ملاحظاتى از اظهار نظر خوددارى مى كنند. از طرف ديگر، چه اشكال دارد كه با توجه به روايات جواز جمع بين نمازها، كسى از روى راحتى آن نمازها را (ظهر و عصر و يا مغرب و عشا) به صورت جمع بخواند.^[7]

   در روايات شيعه و اهل تسنن نيز آمده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) گاهى جمع بين دو نماز (ظهر و عصر و هم چنين مغرب و عشا) مى كرد و گاهى جدا جدا مى خواند; چنان كه «صحيح بخارى» (يكى از كتاب هاى مهم اهل سنت) روايتى از ابن عباس نقل مى كند كه: «پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در مدينه هشت ركعت نماز ظهر و عصر و هم چنين هفت ركعت نماز مغرب و عشا را با هم مى خواندند،^[8] ولى اهل سنت مى گويند با هم خواندن دو نماز مربوط به موقع باران (كه دوبار حاضرشدن براى نماز مشكل است) و يا مسافرت و يا جايى است كه انسان عذر داشته باشد.    بنابراين نماز ظهر و عصر و هم چنين مغرب و عشا را هم مى توان با هم خواند و هم مى شود جدا جدا خواند، زيرا هر يك از اين نمازها وقت مخصوص و مشتركى دارد. وقت مخصوص نماز ظهر از اول ظهر است تا وقتى كه از ظهر به اندازه خواندن نماز ظهر بگذرد. (و در اين موقع نمى توان نماز عصر خواند چون وقتش نرسيده).

   وقت مخصوص نماز عصر موقعى است كه به اندازه خواندن نماز عصر، وقت به غروب مانده باشد. (و در اين موقع نمى توان نماز ظهر را خواند چون وقتش گذشته و قضا شده است) و مابين وقت مخصوص نماز ظهر و وقت مخصوص نماز عصر، وقت مشترك نماز ظهر و نماز عصر است (لذا در اين صورت مى توان بعد از نماز ظهر نماز عصر را خواند). وقت مخصوص نماز مغرب، از اول مغرب است تا وقتى كه از مغرب به اندازه خواندن سه ركعت نماز بگذرد. وقت مخصوص نماز عشا موقعى است كه به اندازه خواندن نماز عشا به نصف شب مانده باشد و بين وقت مخصوص نماز مغرب و نماز عشا، وقت مشترك نماز مغرب و عشا است (لذا در اين موقع مى توان بعد از نماز مغرب، نماز عشا را خواند).^[9]

---

[1]. ر.ك: الدرالمنثور، جلال الدين سيوطى، ج 5، ص 280ـ282، داراحياء التراث العربى، بيروت.

[2]. ر.ك: نمونه، آيت اللّه مكارم شيرازى و ديگران، ج 12، ص 221; ج 9، ص 265، دارالكتب الاسلامية، تهران.

[3]. ر.ك: مجمع البيان، طبرسى، ج 4، ص 86 ـ 88، دارالمكتبة الحياة، بيروت.

[4]. ر.ك: الميزان، علامه طباطبايى(رحمه الله) ج 11، ص 58 ـ 59; ج 13، ص 174 ـ 175، انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم / عروة الوثقى، سيدمحمد كاظم طباطبايى، يزدى، ج 1، باب اوقات نماز، مسأله 2 و 10، انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.

[5]. ر.ك: بداية المجتهد و نهاية المقتصد، ابن رشد الحفيد، ج 1، ص 83، دارالفكر، بيروت / المغنى، عبدالله بن قدامه، ج 1، ص 404ـ405، دراالكتاب العربى، بيروت.

[6]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، كتاب صلاة، باب مربوط به وقت نماز، باب 32 و 33.

[7]. ر.ك: همان، تفسير نمونه، ج9، ص267; ج12، ص221; ج16، ص383، ناصر مكارم شيرازى و جعفر سبحانى، پرسش ها و پاسخ هاى مذهبى، ص63.

[8]. از علماى اهل سنت احمد صديق غمارى نويسنده كتاب «إزالة الخطر عمن يجمع بين الصلاتين فى الحضر» در جمع غير مسافر موافق شيعه اماميه است. ر.ك: محمد جواد مغنيه، الفقه على المذاهب الخمسه، ترجمه كاظم پورجوادى، ص77.

[9]. ر.ك: بنى هاشمى، توضيح المسائل مراجع، ج1، ص424 و 428، مسئله 731 و 736; رساله امام خمينى.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز

پنج نوبت نماز

پنج نوبت نماز

 آيا از آيات پنج نوبت نماز فهميده مى شود؟

 بعضى از آيات شريف كه به وقت نمازهاى پنج گانه اشاره كرده است، عبارتند از: «اسراء، 78 و هود، 114».

 ترديدى نيست كه جزئيات اين موضوع (همانند بسيارى از موضوعات ديگر) در اين آيات بيان نشده، بلكه خداوند متعال بر اساس حكمت ها و مصالحى ـ كه در احكام الهى است ـ تنها به ذكر كليات آن بسنده كرده و بيان جزئيات و شرح آن را به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امامان معصوم(عليهم السلام) سپرده است; لذا اين آيات در كنار رواياتى كه به دست ما رسيده است، زمان نمازهاى پنج گانه را به طور دقيق مشخص مى كند.

 بر اين اساس، زمانى كه از طرف مشرق، سفيده در آسمان پهن شود (فجر دوم)، وقت نماز صبح آغاز مى شود و تا وقتى كه آفتاب طلوع كند، به پايان مى رسد. وقت نماز ظهر و عصر از هنگامى كه سايه شاخص بر روى زمين به آخرين درجه كمىِ خود برسد (اول ظهر) شروع مى شود و تا موقعى كه به اندازه خواندن نماز عصر، به غروب آفتاب زمان داشته باشد، ادامه دارد. هنگام نماز مغرب و عشا از اول مغرب تا وقتى كه به قدر خواندن نماز عشا به نصف شب مانده باشد، ادامه دارد.^[1]

 

 پيام آيه 78 سوره اسراء كه مى فرمايد: (أَقِمِ الصَّلَوةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ وَ قُرْءَانَ الْفَجْرِ...) چيست؟

 خداوند مهربان در سوره اسراء، آيه 78، مى فرمايد: نماز را از هنگام مايل شدن خورشيد تا نهايت تاريكى شب ]نيمه شب[ بر پا دار و هم چنين قرآن فجر]نماز صبح[ را، زيرا قرآن فجر]نماز صبح[ مورد مشاهده]فرشتگان شب و روز [است.

 يكى از پيام هاى مهم آيه يادشده، بيان وقت نمازهاى روزانه و اقامه آنها در وقت هاى خاصى است; مثلا

از اين آيه در مى يابيم كه وقت نماز ظهر، هنگام مايل شدن خورشيد از نقطه وسط روز است.^[2]

حضرت امام محمدباقر(عليه السلام)  در تفسير آيه مذكور مى فرمايد: «دلوك الشمس» به معناى مايل شدن آن از نقطه وسط روز است و «غسق الليل»، به معناى نيمه شب است و در واقع اشاره به وقت چهار نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا است و «قرآن الفجر» اشاره به وقت نماز صبح است

 بنابراين، پيام مهم آيه مذكور اين است كه مى خواهد به ما خواندن و به جا آوردن نمازهاى پنج گانه و روزانه و وقت آنها را يادآور شود و بايد هر مسلمان در اين وقت ها نمازهاى روزانه اش را ـ كه واجب است ـ به جا بياورد.^[3]

 

پيام و شأن نزول آيه مباركه 114، سوره هود چيست؟ و نيز توضيح دهيد كه منظور از (طَرَفَىِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِّنَ الَّيْلِ) چه چيزى است؟

 خداى مهربان در اين آيه مى فرمايد: و در دو طرف روز ]اول و آخر آن [و نخستين ساعات شب نماز را برپادار، زيرا خوبى ها، بدى ها را از ميان مى برد. اين براى پندگيرندگان، پندى است.

برخى از مفسران درباره شأن نزول اين آيه شريف گفته اند: شخصى از كارهاى زشت خود ناراحت بود، به همين رو پس از نماز در مسجد از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) خواست تا او را تنبيه كند، آيه مذكور نازل شد، حضرت به او فرمود: چون بعد از آن كار خلاف، در نماز جماعت شركت كردى، خداوند تو را بخشيد، زيرا خوبى ها، بدى ها را از بين مى برند.^[4]

بنابر روايات و سخنان امامان معصوم(عليه السلام) مراد از «طرفى النهار» (دو طرف روز) صبح و مغرب و مراد از «زلفا من الليل» (اوايل شب)، نماز عشا است; پس آيه مذكور اشاره به وقت سه نماز (صبح، مغرب، عشا) دارد. شايان توجه است كه براى همين پيام هاى موجود در آيه حضرت على(عليه السلام)مى فرمايد: از دوست و حبيب خودم رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود: اميدبخش ترين آيه قرآن، آيه مذكور است.^[5]

---

[1]. براى آگاهى بيشتر ر.ك: ناصر مكارم شيرازى و ديگران، تفسير نمونه، ج12، ص221، توضيح المسائل، باب اوقات نماز، مسئله 736، 741، 729، 731 و 737/; عروة الوثقى، باب اوقات نماز، مسئله 2 و 10.

[2]. ر.ك: تفسيرنمونه، ج12، ص221.

[3]. ر.ك: العروسى الحويزى، تفسير نورالثقلين، ج3، ص205.

[4]. ر.ك: طبرسى، مجمع البيان، ج5، ص345، مؤسسة الاعلمى، بيروت.

[5]. ر.ك: همان، ج5ـ6، ص305ـ309، انتشارات ناصر خسرو.

منبع: کتاب پرسمان قرآنی نماز